Święto 3 Maja i jego znaczenie
Święto majowe zostało ustalone już 5 maja 1791 roku na cześć uchwalonej Konstytucji 3 Maja w tym roku. W okresie zaborów było zakazane, a uczestnictwo w tym dniu lub wspominanie było surowo karane, nawet zsyłką w głąb Rosji. Po odzyskaniu niepodległości wprowadzono 3 maja do kalendarza świąt państwowych i kościelnych w 1919 r. Po zdobyciu władzy przez wysłanników moskiewskich w 1944 r. święto to zostało zakazane i zniesione 18 I 1951 r.1 (Dz. U. 1951 nr 4 poz. 28 art. 1) Ustawą z dnia 6 IV 1990 r. przywrócono to święto. Podobnie dokonała tego Litwa. Z tym dniem wiąże się wiele uroczystości, znaczących w wydźwięku narodowym czy międzynarodowym. Polacy uspokojeni po wojnie z Rosją bolszewicką w 1920 roku chcieli żyć w spokoju, dziękować i czcić swoich bohaterów. Jednym z takich znaczących dni trzeciomajowych był rok 1923.
Na podium pod pomnikiem: marszałek Polski Piłsudski, marszałek Polski Foch, prezydent i premier.
Do Polski przyjechał marszałek Francji, odwiedził kilka miast polskich. Wszędzie na trasie witały go tłumy Polaków z orkiestrami na dworcach kolejowych i udekorowanych obiektach. W stolica Polski odbyły się główne uroczystości. W Warszawie, 3 maja 1923 roku o godz. 10.00, zebrały się tłumy koło ulicy Trębackiej.
Powiązano trzy uroczystości w jednym dniu: święto państwowe, odsłonięcie pomnika i oficjalna wizyta marszałka Ferdynanda Focha2.
Marszałek Francji witając się z Korfantym przypomniał, że się z nim zna z miejsca wspólnej pracy dla dobra Francji i Polski.
Samo odsłonięcie pomnika potęgowało dodatnie wrażenie na gościu z Francji. Przecież to imię Józefa Poniatowskiego, jako marszałka Francji, było wpisane na Łuku Tryumfalnym3.
Jego nazwisko, dla Polaków, było symbolem i przekształcało się w żywy obraz idei, dla której walczył Wódz i tysiące żołnierzy w epoce napoleońskiej.
Rodacy czcili swojego wodza, którego pomnik wraca po 80 latach wygnania do Warszawy.
Korfanty i marszałek Foch
W kulminacyjnym momencie uroczystości przemówienie wygłosił książę Czartoryski.
Po przemówieniu księcia, wstęgę przeciął, odsłaniając pomnik prezydent Rzeczpospolitej, Stanisław Wojciechowski4.
Gdy osłona opadła, oczom widzów ukazał się piękny pomnik ks. Józefa w pozie wodza – Rzymianina - Marka Aureliusza, na koniu, dzieło dłuta Thordwaldsena5.
Zapadła cisza. Wojsko stanęło na baczność, pochyliły się sztandary, zagrzmiały salwy armatnie.
Nagle tłum zafalował i rozległ się grzmot oklasków. Zabrzmiała melodia Mazurka Dąbrowskiego. Po hymnie zabrał głos gen. Kazimierz Sosnkowski mówiąc, iż w tym miejscu stały sztandary wojskowe, na które patrzył wódz i minister wojny, Józef Poniatowski.
Pomnik ks. Józefa Poniatowskiego z honorową wartą dnia 3 maja 1923 r.
Ferdynand Foch podczas oddawania honorów sztandarom w muzeum
W imieniu władz miasta Warszawy przemawiał senator Baliński6.
Po przemówieniach odbyła się dekoracja osób wojskowych i cywilnych, zasłużonych w I Wojnie Światowej.
Dekoracji dokonał marszałek Francji Foch.
Na zakończenie odbyła się defilada, którą poprowadził gen. Żeligowski7.
Za defiladą wojskową, stosownie do zwyczaju, ruszyły pochodem delegacje przybyłe na uroczystość z całej Polski.
I kogóż tam widzimy w szeregach defilady?
Aleksander Janowski właściciel Długiego, działacz społeczny po I Wojnie Światowej w parafii Złaków. Rysunek węglem wykonał art. malarz Zdzisław Pągowski 1944 r., gdy mieszkał w Długim podczas konserwacji kościoła parafialnego w Złakowie Kościelnym. Ze zbiorów Witolda Jaworskiego, siostrzeńca Janowskiego, który przekazał kserokopię autorowi tekstu w 1973 r.
A. Janowski, właściciel folwarku Długie z małżonką Marią z Jaworskich. Lata trzydzieste XX wieku.
Gen. Żeligowski, gen. Sikorski, marszałek Piłsudski, marszałek Foch, prezydent RP Stanisław Wojciechowski
Fragment z kroniki parafialnej ze Złakowa Kościelnego mówiący o wyjeździe parafian na uroczystości 3 majowe 1923 r. Za zezwoleniem proboszcza ks. Mariana Panka z 1972 r., który umożliwił i wyraził zgodę autorowi wykorzystania tekstów kroniki w publikacjach.
Pomnik ks. Józefa Poniatowskiego
Projekt pomnika ks. Józefa Poniatowskiego w mundurze generalskim, na wspiętym koniu, pod nim starzec z wiosłem i dzbanem - alegoria rzeki Elstery. Akwarela, papier żeberkowy, naklejony na karton 496x393 mm. Wykonany przed rokiem 1818. Napis atramentem u dołu na kartonie: monument projete a la memoir de Poniatowski par Orlowski. MNK zbiory Czartoryskich za - Katalogiem wystawy „Aleksander Orłowski”. Grudzień 1957 - luty 1958 Muzeum Narodowe w Warszawie i Krakowie.
W 1944 r., Niemcy wysadzili pomnik. Szczątki znaleziono po wojnie na złomowisku w fabryce Lillpopa (rodzina warszawska zegarmistrzów i właścicieli fabryki.)
W 1951 r. Królestwo Danii ofiarowało pomnik odlany przez Rasmussena z modelu znajdującego się w Muzeum Thordwaldsena. Pomnik ustawiono w 1965 r., przy Pomarańczarni w Łazienkach.
W roku 1983 r., w Bramie Grodzkiej odbudowanego Zamku Królewskiego, wstawiono płytę z napisem w języku łacińskim
"Księciu Józefowi Poniatowskiemu, Wodzowi Naczelnemu Wojska Polskiego, który utonął podczas bitwy nad Elsterą, po odstąpieniu swoich sprzymierzeńców dnia 19 października 1813 r. gdy powstrzymywał los natarczywy. Towarzysze broni."
Zdzisław Pągowski - Książe Józef Poniatowski na okoliczność 150 rocznicę śmierci.
Szkic Księcia – Zdzisław Pągowski.