Wielkopolanie w Księstwie Łowickim

Edmund Callier

Edmund Callier urodził się w Szamotułach, 2 października 1833 r., w polskiej rodzinie sekretarza powiatowego Fryderyka i Salomei z Krajewskich. W Poznaniu uczęszczał do gimnazjum im. Fryderyka Wilhelma. W 1847 r przerwał naukę i podjął praktykę w sklepie.
Jako piętnastolatek wstąpił do pruskiego wojska, uczestnicząc w wojnie szlezwickiej w latach 1848-50.
Po zwolnieniu z wojska podjął pracę we Wrześni w charakterze urzędnika. Gdy wybuchła wojna krymska, przedostał się przez Francję¹ do Turcji, by przyłączyć się do organizowanej dywizji jazdy polskiej². Pełnił służbę w Legii Cudzoziemskiej w Afryce. Walczył także w oddziałach Garibaldiego we Włoszech³. W roku 1859 powrócił do Poznania. Utrzymywał się z udzielanych lekcji języków obcych⁴.

Gdy wybuchło powstanie styczniowe w Królestwie Polskim, Prusacy wystąpili ze szczególną zawziętością przeciwko udziałowi młodzieży z Wielkopolski w tym patriotycznym zrywie⁵. Patrole graniczne strzelały bez ostrzeżenia do przekraczających granicę prusko - rosyjską. Mówi się nawet, że przy przekraczaniu granicy zginęło więcej Wielkopolan, niż w otwartej walce z Rosjanami w Królestwie.

Kościół w Orłowie – widok, luty 2006 r. Foto autor tekstu

W Poznaniu utworzono Komitet, w którym działali Jan Działyński⁶, Roger Raczyński⁷, Aleksander Guttry⁸, Władysław Niegolewski⁹, Włodzimierz Wolniewicz. Prusacy zaoferowali nawet pomoc Rosjanom w postaci konwencji Alvenslebena¹⁰. Prezydent policji Poznania, Edmund Baerensprung, w raporcie do Berlina, do Karla Vonflorna z 22 III 1863 r. pisał „nieustannie od lutego trwał odpływ młodych ludzi z Poznania do Królestwa"¹¹.

Szacuje na liczbę około 400 osób¹². W Poznaniu pomoc rodakom walczącym o wolność przeciwko Rosjanom, traktowano jako swój najświętszy obowiązek.
Rzemieślnicy szyli mundury, obuwie, uprząż. W Poznaniu były magazyny sprzętu wojennego na ulicy Ślusarskiej w mieszkaniu Tytusa Daszkiewicza¹³.

Wielkopolanie, prócz pomocy materialnej, licznie uczestniczyli w szeregach grup, partii powstańczych. Walczyli, byli ranni i ginęli pod Ruszkowem, gdzie dowodził Alojzy Seyfrind, pod Ignacewem walczył Jan Działyński, pod Brdowem zginął Wawrzyniec Palacz i syn Karola Libelta też Karol¹⁴, również weteran powstań węgierskiej Wiosny Ludów, Władysław Bentkowski. Władysław Bentkowski był szefem sztabu Mariana Langiewicza.
Franciszek Dobrowolski, był członkiem Rządu Narodowego, a w Poznaniu redaktorem „Dziennika Poznańskiego. Walczył także publicysta Roman Szymański¹⁵.

Gustaw Alvensleben

I właśnie w marcu, w takiej atmosferze patriotycznej, Gaudier, z 30 osobowym oddziałem zorganizowanym przy pomocy Działyńskiego, wkroczył do Królestwa. Jego grupa weszła w skład zgrupowania pułkownika K. Milęckiego. Pod pseudonimem Gaudier, walczył pod jego rozkazami. Wskutek ciężkich obrażeń w bitwie pod Orszakiem /22 marca 1863 r., został ewakuowany do Księstwa Poznańskiego/. W maju awansowany na pułkownika, Gaudier powrócił do Królestwa Polskiego podejmując walkę.
Dnia 1 czerwca mianowany został zastępcą Naczelnika Sił Zbrojnych na teren województwa Mazowieckiego. W czerwcu odniósł sukces w bitwie pod Ignacewem, a 10 czerwca przegrał potyczkę pod Kleczewem. Zorganizował nowy pododdział i stoczył w ciągu miesiąca czerwca 10 potyczek. Do oddziału włączył kawalerię, ponad stu konnych sprawnie przemieszczało się po rawskim, sochaczewskim i gostynińskim, atakując Rosjan¹⁶.
Dnia 30 czerwca Gaudier [pseudonim Calliera] rozkazuje Syrewiczowi objęcie dowodzeniem kawalerii.
W bitwie tego oddziału pod Kiernozią odznaczył się Adam Gumiński. W tym czasie, 1 Lipca 1863 r., pułkownik Callier był mianowany, w zastępstwie Milęckiego, naczelnikiem wojskowym województwa Mazowieckiego. Osobiście działał w okolicach Mrogi, Soboty, Bielaw, Jackowic, Złakowa Kościelnego.
W Mrodze, w drewnianym dworze, którego właścicielem był Antoni Grabowski, przebywali ranni powstańcy¹⁷. Za to, że hrabia Grabowski udzielał powstańcom pomocy został aresztowany i przebywał w więzieniu carskim. Za pomoc powstańcom groziła konfiskata mienia. Zaprzyjaźniony z okolicznymi właścicielami i z dzierżawcami majątków, także chętnie przyjmowany był przez proboszczów parafii, którzy byli również dowódcami wojskowymi na danym terenie.

Karczma z XIX wieku w Sobocie. Widok z 1973 r. Foto autor tekstu.

Dnia 23 lipca, na polach wsi Skowroda poległo sześciu powstańców, a sześciu innych został rannych. Pięciu pochowano na cmentarzu w Kocierzewie. Ostatniego namaszczenia powstańcom udzielał ksiądz Tomasz Górecki - proboszcz parafii kocierzewskiej. Po bitwie, pułkownik pomaszerował na Orłów przez Skrzeszewy i Oporów. W Orłowie zniszczył most na Bzurze, a w Dobrzelinie dokonał przeglądu wojsk. W dniu 26 lipca zaatakował Sobotę, gdzie znajdowały się wojska rosyjskie. Podczas potyczki nieprzyjacielowi przyszła na pomoc piechota i powstańcy wycofali się do Złakowa. Stamtąd zamierzał pomaszerować na Jeziorko. Po drodze doszło do spotkania z Rosjanami. Oddział w liczbie 140 żołnierzy rozpierzchł się. Przy dowódcy została garstka żołnierzy.
Ponownie sformułowany oddział przybył do Wituszy pod Kiernozią. Powrócili do niego uciekinierzy spod Złakowa¹⁸.

Pałac w Mrodze. Majątek sprzedany przez Grabowskiego Wincentemu Wiśniewskiemu, który zbudował ten dwór murowany po 1872 r. W okresie powstania stał tam drewniany dwór. Foto 2007 r. autor tekstu

Callier, jako dowódca był bardzo ruchliwy, gdyż to było gwarancją sukcesu: szybkie marsze tak, aby nieprzyjaciel nie mógł się dowiedzieć, gdzie znajdują się powstańcy. Z Wituszy wysłał zwiad do Soboty, gdzie miał przyjaciela, Walentego Maniewskiego, burmistrza. Burmistrz miasta Sobota wydawał powstańcom różne urzędowe legitymacje. Pod koniec życia Maniewski w Łowiczu został kasjerem, jest pochowany na cmentarzu katedralnym w Łowiczu¹⁹.
Callier nie pojechał jednak do Soboty, ale z oddziałem znalazł się pod Łowiczem od strony północnej, a sam pojechał przez Domaniewice do Lubiankowa, a dalej do Brzozowa koło Skierniewic. W potyczce koło Łowicza został ciężko ranny poznaniak Weber²⁰. Zmarł w szpitalu łowickim pw. Św. Tadeusza na Podgrodziu i został pochowany na cmentarzu Emaus, dziś miejsce nieznane.
W nocy, 28 lipca, koło Brzozowa Callier nie dał się wciągnąć w zasadzkę i wycofał się przez Kołacinek. W tym czasie na skutek nieporozumień związanych z taktyką Rządu Narodowego podał się do dymisji. Wyjechał do Paryża. Spotkał tam płk. Michała Zielińskiego, płk. Emeryka Syrewicza, i Laury’ego. We Francji przebywał 5 miesięcy. W lutym 1864 r, powrócił przez Drezno do Poznania. Staraniem i pod protekcją płk. Eugeniusza Kaczkowskiego - Dąbińskiego, oficera armii francuskiej, legionów w Algierii, oraz oficera armii tureckiej, Callier otrzymał rozkaz objęcia dowództwa 1 pułku 4 dywizji III korpusu w sile 1200 ludzi.
Z 22 na 23 marca 1864 r., pułkownik kilkoma kolumnami zamierzał przekroczyć granicę prusko – rosyjską. Aresztowany na skutek zdrady w Mrocznie pow. Lubawa był początkowo więziony w Brodnicy, później w Berlinie. Sądzony w procesie Polaków i skazany na 1 rok więzienia²¹. W tym procesie broniło oskarżonych wielu adwokatów niemieckich.
Po powrocie z więzienia w 1866 r., został administratorem gazety „ Dziennik Poznański”. W roku 1870 został księgarzem - antykwariuszem. W latach 1871-73 był redaktorem „Tygodnika Wielkopolskiego”. Pisał wspomnienia. W swoich wspomnieniach zawarł bardzo cenne opisy z powstania - „Trzy ustępy z powstania styczniowego 1863-64” wydane w Poznaniu 1868r. W Poznaniu zajmował się pracą naukową uczestnicząc w wydawnictwie „Szkice geograficzno- historyczne” wydawane w Poznaniu w latach 1886-88. Napisał wiele artykułów do różnych czasopism. Był współredaktorem „Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego”. Działał aktywnie w „Poznańskim Towarzystwie Naukowym”, działał także w Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”. W roku 1870 ożenił się z córką lekarza, Aleksandrą Grodnicką, córką Józefa z Konina, dziennikarką i tłumaczką, z nią miał 3 dzieci. Zmarł 14 grudnia 1893r.

Pułkownik i jego przyjaciele

W powstaniu, w okolicach Łowicza, w lipcu 1863r. został ciężko ranny poznaniak Weber. Zmarł w łowickim szpitalu i został pochowany na cmentarzu Emaus²².

Główny ołtarz w kościele parafialnym pw. Św. Ducha w Łowiczu z obrazem Matki Boskiej Pocieszenia. Fot. 2006 Autor tekstu.

W powstaniu, w okolicach Łowicza, w lipcu 1863r. został ciężko ranny poznaniak Weber. Zmarł w łowickim szpitalu i został pochowany na cmentarzu Emaus²². Inny poznaniak Stanisław Służewski na Ziemi Łowickiej dał się poznać, jako dzielny żołnierz. Szczególną sympatią pułkownika Calliera darzyli chłopi łowiccy. Współpracowali z nim poprzez ostrzeganie jego oddziałów przed zdrajcami, ruchami wojsk nieprzyjacielskich, a jak trzeba było, to i ukrywali rannych powstańców, karmili ich, zaś kobiety łowickie łatały żołnierską odzież. Chłopi również sami wykonywali wyroki na szpiegach i zdrajcach.
Władze rosyjskie podały, iż wykonano wyroki śmierci na 36 konfidentach²³. Dzięki takiej postawie chłopów łowickich pułkownik unikał wielu niespodziewanych i groźnych sytuacji. Sam pisze w swoich pamiętnikach, że „wieśniacy Księstwa Łowickiego jedno dawali dowody przychylności do sprawy i szacunku dla mojej osoby”. Tu trzeba dodać, iż chłop łowicki był wolny od 30 – 40 lat [oczynszowanie zakończyło się 1838 r.], a szacunek był obopólny. Pułkownik blisko współpracował także z proboszczami lub wikariuszami parafii na terenach Księstwa.

U nich zawsze znalazł miejsce na odpoczynek, gościnę i strawę. Przyjaciółmi pułkownika byli: ks. Józef Żmijewski z Kiernozi, ks. Andrzej Delert z Bąkowa /naczelnik czwartego okręgu w powiecie sochaczewskim/²⁴, Aleksander Cetkowski ze Zdun, ks. Tomasz Górecki z Kocierzewa, ks. Piotr Krzywicki z Domaniewic. Było to powstanie, w którym księża łowiccy od początku czynnie uczestniczyli. Obok osób cywilnych - naczelników Rządu Narodowego Ignacego Szczycińskiego i Romana Wolskiego pomocnikami byli: ks. Franciszek Marcinkowski, ks. Aleksander Gibasiewicz, wikary kolegiaty ks. German Grabowski i ks. Jan Miłoszewski, który później został d-cą oddziału. Ranny, zmarł na skutek odniesionych ran²⁵.

Księga pamiątkowa z dekanatu rawskiego. Ks. German Grabowski, jako dziekan i proboszcz rawski. Fotografia dzięki uprzejmości ks. Skowronka ówczesnego dyrektora archiwum diecezjalnego w Łowiczu. Fot. nieznany 2008

Ks. Fr. Marcinkowski, prefekt gimnazjum łowickiego do roku 1865, przeniesiony do Kampinosu, później wielokrotnie przenoszony z parafii do parafii, zmarł w 1909 r. jako proboszcz parafii Św. Ducha w Łowiczu²⁶. Ks. German Grabowski zmarł jako dziekan rawski w 1911 roku. Ten duchowny wszedł do historii, nie tylko jako sympatyk powstania, ale także dlatego, że był chrzestnym Bolesławy Lament, mieszkanki Łowicza.
Dziewczynkę ochrzcił w kościele parafialnym pw. Św. Ducha w Łowiczu ksiądz Jan Śliwowski nadając jej imię Bolesława Maryanna²⁷.
Rodzicami chrzestnymi byli ks. wikary German Grabowski i Katarzyna Pomorska. Bolesława Lament została Błogosławioną. Jan Paweł II dokonał jej beatyfikacji w dniu 5 czerwca 1991 r. w Białymstoku²⁸.
Po powstaniu ksiądz Piotr Krzywicki z Domaniewic pow. Łowicz został oskarżony o to, że dopomógł „politycznemu przestępcy ujść za granicę”.
Za karę musiał opuścić parafię²⁹.

Ksiądz Jan Śliwowski chrzcił dziecię nadając jej imię Bolesława Maryanna z d. Lament. Tablica w kościele pw. Św. Ducha w Łowiczu. Foto 2006 autor tekstu.

Powstanie styczniowe trwało najdłużej ze wszystkich powstań polskich, ale straty w zabitych i rannych były najmniejsze. Luźne partie powstańców, gdy groziła im klęska rozpierzchały się, by ponownie zebrać się w innym miejscu.
Była to dobra taktyka dla przetrwania oddziałów powstańczych. Tragedia powstania styczniowego polegała na skutkach, jakie wywołało. Represje i prześladowania, niszczenie kultury polskiej, nauki polskiej, polskiego szkolnictwa, totalna likwidacja nauki historii Polski³⁰. Jednocześnie powstanie i walka przeciw represjom ukazów carskich przyczyniło się do wzrostu świadomości narodowej, społecznej i integracji społeczeństwa w zaborach.
Poznańskie [Wielkopolska] oraz graniczące z nim Mazowsze Zachodnie stawało się jednością, co pozostało do września 1939 r. We wrześniu 1939 r. znów chłopi łowiccy zjednoczyli się z żołnierzami Armii „Poznań” w chwale zwycięstw i bólu klęski na Ziemi Łowickiej, w bitwie nad Bzurą³¹.
Giną żołnierze Wielkopolanie, Pomorzanie, Mazowszanie - a chłopi łowiccy-Księżacy, z okolicznych wsi znoszą z pól bitewnych poległych żołnierzy, powstają nowe mogiły bohaterów w Sobocie, Bielawach, Rydwanie, Łowiczu, Kiernozi, Kompinie, Bednarach, Bolimowie32.
Na Ziemi Łowickiej giną zamordowane wielkopolskie dzieci – harcerze w mundurach harcerskich wędrujący z uciekinierami z zachodu Polski. Z inicjatywy harcerzy Hufca ZHP w Łowiczu, społeczeństwo łowickie uczciło zamordowanych przez Niemców wielkopolskich harcerzy i na grobie poległych wznieśli mały pomnik, aby uczcić ich pamięć. Pomnik znajduje się przy ulicy Warszawskiej a prochy harcerzy spoczywają na cmentarzu, dziś zwanym katedralny.

Bielawy pow. Łowicz - Cmentarz parafialny. Groby żołnierzy 17 Pułku Ułanów Wielkopolskich poległych w walkach w okolicach Bielaw. 28 Mogił zbiorowych w 7 rzędach. Fot. 2006, autor tekstu

obelisk z piaskowca w kształcie kolumny, na której znajduje się orzeł oraz wyrzeźbiona szabla ułańska

Na cmentarzu w Bielawach pow. Łowicz, przy ogrodzeniu kwater, od strony północnej stoi obelisk z piaskowca w kształcie kolumny, na której znajduje się orzeł oraz wyrzeźbiona szabla ułańska. Obelisk projektował art. malarz Zdzisław Pągowski z Łowicza. Fot. 2006. Autor tekstu.

Dzięki harcerzom ZHP Hufca Łowickiego powstał pomnik na grobie zamordowanych wielkopolskich harcerzy w Łowiczu przy ulicy Nadbzurzańskiej. Sześciu harcerzy pochodziło z hufca ZHP w Ostrzeszowie. W mundurach harcerskich zostali zamordowani przez żołnierzy Wermachtu w cegielni Nejmana przy ulicy Warszawskiej. Fot. 2007. Autor tekstu.

Groby na cmentarzu w Sobocie gm. Bielawy pow. Łowicz poległych oficerów z 17 pułku ułanów leszczyńskich w bitwie pod Walewicami nad Bzurą. Fot. 1972 r., Autor tekstu.

PRZYPISY

¹ Wielkopolski Słownik Biograficzny PWN Warszawa –Poznań 1983 s. 90
² Wegner Jan – Łowicz i okolice w okresie Powstania Styczniowego, Łowicz 1983 s. 2.
³Giuseppe Garibaldi[1807-1882] – włoski patriota przyczynił się do zjednoczenia Włoch. Uczestniczył w buncie w Piemoncie w 1834 r., w celu wywołania rewolucji republikańskiej. Skazany na karę śmierci. Uciekł do Francji następnie do Ameryki Południowej, gdzie zaangażował się w sprawy walk o wolność. Walczył o wolność Republiki Rio Grande, podróżował po Montevideo. Był d-cą marynarki w Urugwaju. Zorganizował legion włoski znany z waleczności. Jego sława sięgnęła Europy. Wrócił do Włoch. Podjął walkę o zjednoczenie pod koroną Wiktora Emanuela. Prowadząc walkę partyzancką odniósł wiele sukcesów. Przez wiele lat był w związku z Anną Marią Ribeiro da Silva [Anita]. Posiadał wielkie uznanie w Stanach Zjednoczonych Ameryki, gdzie prezydent Lincoln proponował mu objęcia dowództwa Armii w wojnie secesyjnej. W 1860 wkroczył do Neapolu, gdzie ogłosił się „dyktatorem Obojga Sycylii” 7 listopada, odbył się tryumfalny wjazd króla Emanuela do Neapolu, obok króla w powozie siedział Garibaldi. W 1861 roku utworzono Królestwa Włoch, ale nigdy nie popierał władz i był w opozycji do rządu, był osobą niezależną. Był wyprzedzającym swoje czasy w propagowaniu równości rasowej i żądaniu zniesienia kary śmierci.
⁴ Wielkopolski Słownik. s. 90
⁵ Topolski Jerzy - Wielkopolska przez wieki. Wyd. Poznań 1999 s. 211
⁶ Jan Działyński w 1863 roku stanął na czele Komitetu Narodowego w Poznaniu, prowadzącego nabór ochotników, zbiórkę funduszy, ekwipunku i uzbrojenia. Rewizja przeprowadzona w Pałacu w kwietniu 1863 roku wykryła dokumenty Komitetu. Jan Działyński uszedł do Królestwa i walczył w oddziale Edmunda Taczanowskiego. Skutkiem był drugi sekwestr majątków, uchylony dopiero w roku 1868. http://www.bkpan.poznan.pl/palac/dzialynscy.
⁷ W 1863 r. współpracując z Janem Działyńskim niósł pomoc powstańcom. Raczyński odpowiadał za zakup broni. Wspomagał również powstanie finansowo przeznaczając na ten cel około 0,5 mln złotych. W związku z groźbą aresztowania w Poznaniu wyjechał do Florencji, a następnie do Paryża, gdzie zmarł. Hrabia Roger Maurycy Raczyński był dwukrotnie żonaty, najpierw z Marią Gottschall, potem z Konstancją Lachman. Pochowano go w Rogalinie.
⁸ Guttry Aleksander (1813-1891), działacz demokratyczny, potem liberalno - ziemiański. Rodzina Guttrych przybyła na nasze tereny ze Szkocji w XVII w. Aleksander urodził sie w 1813 w majątku rodzinnym Pary, w powiecie żnińskim. Kształcił się w Poznaniu i na Uniwersytecie Krakowskim. Jako 18- letni młodzieniec wstąpił w szeregi wojska polskiego. Brał udział w powstaniach narodowych, a nawet został wyznaczony na wielkorządcę Wielkopolski. Związany był z wielkimi ludźmi swoich czasów, m. in. Działyńskim, Jarosławskim czy Potworowskim. Jego działalność polityczna cechowała się głęboką odpowiedzialnością za losy narodu. Wierność i lojalizm potwierdził nasz ziomek miedzy innymi w czasie śledztwa, gdy wieziony przez półtora roku nie wydał współbraci z zakończonego klęską powstania. Uczestnik powstania listopadowego. Czołowa postać konspiracji przed 1846. W lutym 1846 aresztowany i skazany w procesie.
⁹ Władysław Maurycy Niegolewski [ 1819 1885], liberalny polityk, prawnik, powstaniec. Był synem ziemianina i działacza społecznego Andrzeja. Studiował nauki prawne w Bonn (1845 obronił doktorat praw na podstawie rozprawy “O prawie dzierżawnym”. Zdolny i pracowity. Nie objął proponowanej mu katedry prawa na Uniwersytecie w Zurychu. Po powrocie do Wielkopolski zaangażował się w ruch niepodległościowy, był jednym z organizatorów planowanego ataku na Cytadelę w Poznaniu 3 marca 1846. Więziony w Poznaniu i Berlinie, został uwolniony po procesie. Brał udział w powstaniu styczniowym, ranny w bitwie pod Ignacewem. Był oskarżony o zdradę stanu, odbył karę więzienia w Głogowie.
¹⁰ Układ prusko - rosyjski podpisany 8 II 1863 r., w Petersburgu. Nazwany od głównego negocjatora Gustawa Alvenslebena współpracownika kanclerza Prus, Ottona Bismarcka. Umowa dotyczyła zwalczania ruchów wolnościowych w Polsce. Na mocy umowy obie armie miały możliwość przekraczania wzajemnie granic państwa rosyjsko - pruskiego w zwalczaniu powstańców polskich. Wzajemne informowanie się o zgrupowaniach wojsk powstańczych, ruchach tych wojsk, działań na terenach Polski i Wielkopolski. Konwencja wzbudziła niepokój Francji. Podpisanie tej konwencji zapewniło Prusom neutralność Rosji w okresie jednoczenia się Niemiec za czasów Bismarcka.
¹¹ Topolski... dz. cyt. s. 210<
¹² Trzeciakowscy Maria i Lech - W dziewiętnastowiecznym Poznaniu. Życie codzienne miasta 1875-1914 Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1982 s. 480
¹³ dz. cyt. j. w. 481
¹⁴ Topolski...dz. cyt. s. 210
¹⁵ Trzeciakowscy.. dz. cyt. s. 481-483
¹⁶ Jan Wegner…dz. cyt. s. 2
¹⁷ W linii prostej był potomkiem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego
¹⁸ Teocalli Edmund, Trzy ustępy z Powstania Polskiego 1863-64 Poznań 1868 s. 89-98
¹⁹ Oczykowski R. – Przechadzka po Łowiczu s. 59. Przed powstaniem styczniowym Sobota była miastem. Prawa miasta, po reformie ukazami carskimi, za pomoc powstańcom i trudnej sytuacji ekonomicznej utraciła prawa miejskie po powstaniu styczniowym.
²⁰ Józef Wojber - (doc Jan Wegner podaje, jako -Weber, ja odczytałem w akcie zgonu, jako Wojber)) Lat 18, zmarł 10 IX 1863 w Szpitalu Wojskowym w Łowiczu żołnierz z powstania polskiego, nie wiadomo, z kogo i gdzie urodzony. Fakt śmierci w szpitalu zgłosili Jacenty Iwanów zatrudniony w Grabarni Szpitalnej lat 48 i Józef Korpal, dziad kościelny lat 70, zamieszkały przy kościele Świętego Ducha. Akt opisał ks. Franciszek Zarzecki, wikary kościoła Świętego Ducha.113/1863 r. Spoczywa w nieznanym miejscu.
²¹ Wielkopolski Słownik... s. 90, a także Kronika Wielkopolska Nr 3 /95/2000r
²² Oczykowski Romuald - Przechadzka po Łowiczu. s. 36
²³ Wegner Jan – Łowicz i okolice w okresie rozwoju i upadku powstania styczniowego. Łowicz 1983 s.
²⁴ „W czasie Powstania styczniowego ks. Delert był Wikariuszem przy Kolegiacie Łowickiej. Energiczny, ruchliwy, pełen zapału i patriotyzmu, przyłączył się do powstania i został członkiem Rządu Narodowego. Wkrótce jednak ujęli go siepacze moskiewscy i wywieziony został do gub. Archangielskiej, gdzie przez szereg lat przebywał w podziemnych kopalniach przy ciężkiej pracy, przykuty do taczek, łańcuchem, Serdeczny ks. Delerta przyjaciel, p. Grzybowski, wraz z ojcem księdza, czynili usilne starania, by ulżyć jego doli. Wskutek tych starań ks. Delert przeniesiony został na osiedlenie do Jenisejska, a potem do Irkucka. W 1875 r. otrzymuje roczny urlop zdrowotny i pozwolenie spędzenia go w kraju. Zmęczony wygnaniem i kaźnią, stęskniony za krajem, pozbawiony przez rząd moskiewski prawa duchownego, jako były ksiądz leczył się Delert najpierw w Warszawie, potem w Nowym Mieście. Resztę urlopu spędził u ojca w Rawie, a potem wrócił znów na wygnanie do Smoleńska. Dopiero W 1881 r. został uwolniony, wrócił do kraju i osiadł na probostwie w Łagiewnikach. Umarł tam w 1889 r. Pamiątki po ks. Delercie pierwsze listy jego z wygnania złożone są w Muzeum Miejskim w Łowiczu.” Tekst Emila Balcera
²⁵ Kubicki P.- Bojownicy kapłani za sprawę Kościoła i Ojczyzny w latach 1861-1915. Sandomierz 1933-36 T III część II. Wielkopolanin ks. Jan Miłoszowski (1829-1865). Urodzony w Tylicach na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego, był wikariuszem przy kolegiacie łowickiej, działaczem w okresie powstania styczniowego, po aresztowaniu przez Moskali zmarł 5 stycznia 1865 r. R. Oczykowski, Przechadzka po Łowiczu, Łowicz 1921, s. 35 i 131.
²⁶ Tablica pamiątkowa w kościele pw. Św. Ducha w Łowiczu. Ks. Franciszek Marcinkiewicz był prefektem gimnazjum. Władze uznały, że ma zły wpływ na młodzież i go usunęły ze szkoły. W 1865 r. został przeniesiony do parafii Kampinos. Będący pod obserwacją ksiądz, także tam „podpadł” władzy i został wielokrotnie przenoszony do różnych parafii. Ostatecznie przeniesiony do Łowicza, do parafii pw. Św. Ducha.
²⁷ Imię “Maria” na ziemi łowickiej do XIX w. Nie było używane. “Maria” była tylko jedna, matka Chrystusa - ta, co króluje w niebie i na ziemi, hebr- „ta, która gasi pragnienie". Na ziemi łowickiej używano odmiany imienia Maria - Marianna, Marcjanna, Mariola, Martyna, Marzena, Maryla itp. Także zwana Marią z rodziny Łączyńska żona Walewskiego, też na chrzcie otrzymała imię Marianna. Po Annie, obecnie najpopularniejsze imię.
²⁸ O’sservatore Romano - wydanie specjalne na okoliczność Pielgrzymki do Polski papieża Jana Pawła II w 1991r.
²⁹ Krzywicki Piotr (1842 – 1935) kapłan patriota. Współdziałał z powstańcami i rząd carski nie zezwolił mu na nadanie probostwa. Dopiero został proboszczem w 1880 r. w Brzozowie, a cztery lata później w Mnichu k/Kutna. Kanonikiem Łowickim został 12 lutego 1914 r. Pochowany w Mnichu, gdzie przebywał do śmierci.

³⁰ Polityka zaborców s. 388-393/w/ Polska – Losy Państwa i Narodu. 1992 r. a także Ryszard Łojek – Kalendarz historyczny s. 346-347
³¹ Jw. Dz. cyt.
³² Będąc nauczycielem we wsi Dąbkowice Dolne pow. Łowicz w latach 1966-70, prowadziłem drużynę harcerską. Dzieci tej szkoły zapraszały swoich dziadków na zbiórki harcerskie. Dziadkowie opowiadali, gdzie polegli na ich polach polscy żołnierze podczas bitwy, jaka toczyła się w okolicy. Polegli żołnierze spoczywają na cmentarzu wojennym w sąsiedniej wsi Rydwan.

Wróć do początku

Poniedziałek	8³⁰ - 10⁰⁰
Wtorek	nieczynna
Środa	16⁰⁰ - 17³⁰
Czwartek	nieczynna
Piątek	8³⁰ - 10^{00 ***}